Lübnanlaşma: Devletin vatandaşlıktan cemaat pazarlığına düşüşü

Lübnan, bugün yalnızca Ortadoğu’nun küçük ve kırılgan bir ülkesi değildir. Lübnan, devletin ortak vatandaşlık zemininden uzaklaştığında, kimliklerin siyasetin ana taşıyıcısı haline geldiğinde ve dış güçler içerideki gruplar üzerinden nüfuz kurduğunda bir ülkenin nasıl adım adım çözülebileceğini gösteren tarihî bir örnektir.

“Lübnanlaşma” denilen kavram da tam burada anlam kazanır. Bu kavram sadece iç savaş, kaos veya sokak çatışması demek değildir. Daha derinde, devletin ortak hukuk üretme, güvenliği tek elde toplama, vatandaşları eşit hak ve yükümlülük temelinde birleştirme kabiliyetini kaybetmesi demektir. Bir ülkenin adı, bayrağı, parlamentosu, ordusu ve anayasası kalabilir; fakat gerçek egemenlik cemaat liderleri, milis yapıları, dış aktörler ve ekonomik çıkar ağları arasında parçalanabilir.

Lübnan’ın bugünkü hale gelişini anlamak için soruya baştan bakmak gerekir: Lübnan, Lübnan olmadan önce neydi?

Osmanlı döneminde Lübnan: Dağ, cemaat ve yerel güç düzeni

Bugünkü Lübnan, modern anlamda bir ulus-devlet olarak doğmadı. Osmanlı döneminde bu coğrafyanın asıl çekirdeği Cebel-i Lübnan, yani Dağ Lübnan’dı. Marunî Hristiyanlar, Dürziler, Sünniler, Şiiler, Rum Ortodokslar ve başka cemaatler aynı coğrafyada, fakat çoğu zaman farklı sosyal ve siyasal bağlarla yaşıyordu.

Dağlık yapı, bölgeye hem korunaklılık hem de parçalı bir güç düzeni verdi. Devlet merkezi her zaman uzak, yerel aileler ve dinî cemaatler ise her zaman güçlüydü. Bu coğrafyada kimlik sadece inanç meselesi değildi; aynı zamanda güvenlik, vergi, toprak, aile, himaye ve siyaset meselesiydi.

Osmanlı döneminde Lübnan’ı anlamak için öne çıkan şahıslardan biri Fahreddin Maan’dır. 16. yüzyıl sonu ve 17. yüzyıl başında hüküm süren Fahreddin II, Dürzi ve Marunî bölgelerini kendi otoritesi altında birleştirmeye çalıştı. Bu nedenle bazı tarih anlatılarında “modern Lübnan fikrinin erken öncülerinden” biri olarak gösterilir. Ancak onun kurduğu düzen modern vatandaşlık devleti değildi; yerel güç, aile ağı, bölgesel ticaret ve Osmanlı merkezî otoritesiyle pazarlık üzerine kurulu bir emirlik düzeniydi.

Daha sonra Şihab ailesi ve özellikle Emir Beşir II dönemi, Lübnan’daki yerel iktidar ilişkilerinin başka bir aşamasını temsil etti. Ancak temel gerçek değişmedi: Bölgede güçlü olan şey ortak vatandaşlık değil, cemaatler ve yerel güç odaklarıydı.

19. yüzyıl kırılması: Avrupa müdahalesi ve cemaatin siyasallaşması

Lübnan’ın bugünkü krizinin ilk büyük tarihsel zemini 19. yüzyılda oluştu. Osmanlı İmparatorluğu Tanzimat reformlarıyla merkezî idareyi güçlendirmeye çalışırken, Avrupa devletleri de Osmanlı içindeki Hristiyan cemaatler üzerinden nüfuz alanları kuruyordu. Fransa, özellikle Marunîler üzerinde himaye iddiası geliştirirken; İngiltere, Fransa’nın Doğu Akdeniz’de güçlenmesini dengelemeye çalışıyordu.

Bu dış rekabet, yerel toplumsal gerilimleri büyüttü. Marunî-Dürzi çekişmeleri, toprak ve vergi anlaşmazlıkları, yerel feodal düzenin çözülmesi ve Avrupa müdahalesi birleşince Lübnan’da cemaat kimliği giderek siyasi temsilin temeline dönüştü.

1840’larda Osmanlı, Dağ Lübnan’ı Hristiyan ve Dürzi bölgeleri arasında dengelemeye çalışan çifte kaymakamlık düzenine yöneldi. Ancak bu çözüm de kalıcı barış üretmedi. 1860’ta yaşanan Marunî-Dürzi çatışmaları, sadece yerel bir olay olarak kalmadı; Avrupa’nın müdahalesiyle uluslararası bir meseleye dönüştü.

Bu süreçte Osmanlı devlet adamı Fuad Paşa bölgeye gönderildi. Fuad Paşa, düzeni yeniden tesis etmeye, suçluları cezalandırmaya ve Avrupa müdahalesini sınırlamaya çalıştı. Fakat 1860 olayları sonrasında Osmanlı tek başına karar verici olmaktan çıktı. Fransa, İngiltere, Avusturya, Prusya ve Rusya gibi güçler Lübnan’ın idari geleceğinde söz sahibi oldu.

1861 Cebel-i Lübnan Mutasarrıflığı: Krizi çözen ama kimliği idareye taşıyan model

1861’de kurulan Cebel-i Lübnan Mutasarrıflığı, Osmanlı’ya bağlı fakat özel statülü bir yönetimdi. Başında yerli olmayan, Osmanlı vatandaşı Hristiyan bir mutasarrıf bulunacaktı. İlk mutasarrıflardan biri Ermeni asıllı Daud Paşa idi. Bu yapı, görünürde çatışmayı durdurmak ve cemaatler arasında denge kurmak için tasarlanmıştı.

Ancak bu modelin uzun vadeli sonucu şuydu: Cemaatler artık sadece toplumsal yapı değil, idari ve siyasi temsil birimi haline geldi. Yani “sen kimsin?” sorusunun cevabı vatandaşlık üzerinden değil, mezhep ve cemaat üzerinden verilmeye başladı.

Bu, Lübnan tarihindeki ilk büyük yapısal delildir: Lübnan’da modern idare, daha doğuş aşamasında birey-vatandaş fikrinden çok cemaat dengesi üzerine kuruldu.

1920: Fransız Mandası ve Büyük Lübnan’ın doğuşu

Birinci Dünya Savaşı bittiğinde Osmanlı bölgeden çekildi. Ardından Fransa, Suriye ve Lübnan üzerinde manda yönetimi kurdu. 1 Eylül 1920’de Fransız General Henri Gouraud, “Büyük Lübnan Devleti”ni ilan etti.

Bu karar, bugünkü Lübnan’ın kaderini belirleyen en önemli dönemeçlerden biridir. Çünkü Fransa, eski Dağ Lübnan bölgesine Beyrut, Trablus, Sayda, Sur, Bekaa ve başka bölgeleri ekledi. Böylece Marunî ağırlıklı dağlık bölge; Sünni, Şii ve farklı Arap topluluklarının yaşadığı sahil ve iç bölgelerle birleştirildi.

Bu sınır çizimi, bir devlet kurdu; fakat ortak millet fikrini kendiliğinden üretmedi. Marunîlerin bir bölümü Fransız himayesini güvence olarak gördü. Birçok Sünni çevre ise kendisini daha geniş Suriye-Arap coğrafyasının parçası sayıyordu. Şiiler ise uzun süre devlet merkezinden uzak, yoksul ve çevresel alanlarda kaldı.

Fransız mandası, Lübnan’a kurumlar kazandırdı; fakat aynı zamanda mezhepsel dengeyi devletin ana mimarisi haline getirdi. 1926 Anayasası ile Lübnan Cumhuriyeti kurumsallaştı. Ancak anayasal metin vatandaşlığı tanısa da siyasal pratik cemaatleri ana temsil birimi olarak korudu.

Bu, ikinci büyük delildir: Lübnan’ın sınırları jeopolitik mühendislikle çizildi, siyasal sistemi ise vatandaşlık yerine cemaat dengesine yaslandı.

1943 Ulusal Paktı: Bağımsızlık mı, mezhep kotası mı?

Lübnan 1943’te bağımsızlık yoluna girdi. Bu dönemin iki kilit şahsı vardır: Marunî Cumhurbaşkanı Bechara el-Khoury ve Sünni Başbakan Riad el-Solh.

Bu iki lider, Fransız mandasını sona erdirmek ve bağımsız Lübnan’ı kurmak için yazılı olmayan bir uzlaşmaya vardı. Bu uzlaşma “Ulusal Pakt” olarak bilinir.

Ulusal Pakt’ın özü şuydu: Hristiyanlar Batı himayesine yaslanmaktan vazgeçecek, Müslümanlar da Lübnan’ın Suriye veya daha geniş Arap birliği içinde erimesi talebinden uzak duracaktı. Lübnan bağımsız ve Arap yüzlü bir devlet olarak kabul edilecekti.

Bu uzlaşma kısa vadede bağımsızlığı mümkün kıldı. Fakat bedeli çok ağır oldu. Çünkü devletin ana makamları mezheplere göre paylaştırıldı. Cumhurbaşkanı Marunî, başbakan Sünni, meclis başkanı Şii olacaktı. Parlamento ve kamu kadroları da mezhep dengesine göre dağıtılacaktı.

Bu sistem, görünüşte “denge” idi. Fakat gerçekte vatandaşlığı zayıflatan bir kota düzeniydi. Bir insanın devletteki yeri, siyasi ehliyeti veya kamu görevine erişimi önce vatandaşlığıyla değil, hangi cemaatten geldiğiyle bağlantılı hale geldi.

Burada Lübnan’ın üçüncü büyük delili ortaya çıkar: Bağımsızlık, eşit vatandaşlık temelinde değil, cemaat elitlerinin uzlaşması üzerinde kuruldu.

1958 krizi: Soğuk Savaş, Arap milliyetçiliği ve iç kırılma

Lübnan’ın kırılgan yapısı bağımsızlıktan kısa süre sonra sarsılmaya başladı. 1950’lerde Mısır Cumhurbaşkanı Cemal Abdünnasır’ın Arap milliyetçiliği bölgede büyük etki yarattı. Lübnan’da Müslüman ve Arap milliyetçisi çevreler Nasır çizgisine daha yakın dururken, Cumhurbaşkanı Camille Chamoun Batı yanlısı bir hatta yöneldi.

1958’de Lübnan krize sürüklendi. Tripoli’de başlayan silahlı hareket ülkeye yayıldı. Lübnan ordusunun başındaki Fuad Chehab, ordunun Hristiyan ve Müslüman unsurlardan oluştuğunu görerek doğrudan bastırma konusunda temkinli davrandı. Çünkü ordu müdahale ederse, ordu da mezhepsel olarak bölünebilirdi.

ABD Deniz Piyadeleri Beyrut’a çıktı. Bu, Lübnan’ın iç krizlerinin dış güç müdahalesine ne kadar açık olduğunu gösteren erken bir örnekti. Kriz sonunda Camille Chamoun dönemi kapandı, Fuad Chehab cumhurbaşkanı oldu.

1958 krizi şu gerçeği gösterdi: Lübnan’da iç siyasi rekabet hiçbir zaman sadece iç rekabet olarak kalmıyordu. Bölgesel kamplaşma, Arap milliyetçiliği, Batı ittifakı ve Soğuk Savaş dengesi doğrudan Lübnan siyasetinin içine giriyordu.

Filistin meselesi: Devletin silah tekeli zayıflıyor

1948 Arap-İsrail Savaşı’ndan sonra çok sayıda Filistinli mülteci Lübnan’a geldi. Filistin kampları zamanla sadece insani bir mesele olmaktan çıktı. 1960’ların sonundan itibaren Filistinli silahlı örgütler Lübnan’da güç kazandı.

1969 Kahire Anlaşması, Lübnan devleti ile Filistinli örgütler arasındaki ilişkiyi düzenlemeyi amaçlıyordu. Ancak fiilen Filistin kamplarında ve güney Lübnan’da Lübnan devletinin otoritesi sınırlanmaya başladı. Filistinli örgütlerin İsrail’e yönelik operasyonları, İsrail’in Lübnan’a saldırılarını artırdı.

Bu süreçte Lübnan devleti çok temel bir yetkisini kaybetti: Kendi topraklarından kimin savaş açacağına karar verme yetkisi.

Bu, dördüncü büyük delildir: Bir devlet, silah üzerindeki tekelini kaybettiğinde, dış savaş da iç savaşa dönüşür.

1975: İç savaşın patlaması

1975’te Lübnan İç Savaşı başladı. Bu savaş basit bir Hristiyan-Müslüman savaşı değildi. Daha karmaşık, çok aktörlü, çok katmanlı bir çözülmeydi.

Bir tarafta Marunî Falanjistler ve onlara yakın Hristiyan milisler vardı. Pierre Gemayel’in kurduğu Kataeb Partisi ve daha sonra Lübnan Güçleri, Hristiyan siyasi-militer hattın merkezindeydi. Diğer tarafta Filistin Kurtuluş Örgütü, sol gruplar, Arap milliyetçileri, Dürzi lider Kemal Canbolat’ın öncülük ettiği Lübnan Ulusal Hareketi ve başka aktörler vardı.

13 Nisan 1975’te Beyrut’ta Ayn el-Rummaneh olayı, savaşın sembolik başlangıcı sayılır. Falanjistlere yönelik saldırı ve ardından Filistinlileri taşıyan bir otobüse yapılan kanlı saldırı, zaten gerilmiş olan ülkeyi iç savaşa sürükledi.

Kısa süre içinde mahalleler bölündü. Beyrut, Doğu ve Batı diye ayrıldı. Kontrol noktaları kuruldu. İnsanların hangi yoldan geçebileceği, hangi mahallede yaşayabileceği, hangi kimlikle güvenli kalabileceği silahlı grupların kararına bağlı hale geldi.

Devlet artık ülkenin tamamında egemen değildi. Devletin yerini milisler, cemaat liderleri ve dış destekçiler aldı.

Suriye müdahalesi: Komşu devletin vesayeti

1976’da Suriye savaşa doğrudan müdahale etti. Hafız Esad yönetimindeki Suriye, Lübnan’daki dengenin tamamen Filistinli-sol güçlerin lehine dönmesinden ve bunun İsrail’i daha büyük bir müdahaleye sürüklemesinden endişe ediyordu. Suriye ordusu Lübnan’a girdi ve uzun yıllar ülkenin en belirleyici dış gücü haline geldi.

Bu müdahale, Lübnan’ın egemenlik krizini daha da derinleştirdi. Çünkü savaş artık sadece Lübnanlı gruplar arasında değildi. Suriye, İsrail, Filistinli örgütler, İran, Batılı ülkeler ve Arap devletleri Lübnan sahasında doğrudan veya dolaylı rol oynuyordu.

Lübnan, bölgesel rekabetlerin vekâlet alanına dönüşmeye başladı.

1982 İsrail işgali, Beşir Cemayel ve Sabra-Şatilla

1982’de İsrail, Filistin Kurtuluş Örgütü’nü Lübnan’dan çıkarmak amacıyla geniş çaplı bir işgal başlattı. İsrail ordusu Beyrut’a kadar ilerledi. Filistin Kurtuluş Örgütü liderliği, Yaser Arafat başta olmak üzere Lübnan’dan çıkarıldı ve Tunus’a geçti.

Bu dönemde Beşir Cemayel Lübnan cumhurbaşkanı seçildi. Hristiyan Lübnan Güçleri’nin lideri olan Cemayel, İsrail’le yakın ilişkisi nedeniyle tartışmalı bir figürdü. Ancak göreve başlayamadan 14 Eylül 1982’de suikastla öldürüldü.

Ardından Sabra ve Şatilla katliamı yaşandı. Beyrut’taki Filistin mülteci kamplarında yüzlerce, bazı tahminlere göre binlerce sivil öldürüldü. Katliam, Lübnan İç Savaşı’nın en karanlık sayfalarından biri olarak tarihe geçti.

Bu olay, Lübnan’daki savaşın artık ahlaki, siyasi ve insani bütün sınırları aştığını gösterdi. Devletin olmadığı yerde sivillerin hayatı milislerin, işgal güçlerinin ve intikam siyasetinin insafına kaldı.

Hizbullah’ın yükselişi: Direnişten devlet içinde devlete

1982 İsrail işgali, Lübnan Şiileri açısından yeni bir dönemin başlangıcı oldu. Uzun süre Lübnan siyasetinde marjinal kalan Şii toplum, önce Musa es-Sadr’ın kurduğu Emel Hareketi etrafında örgütlenmişti. Musa es-Sadr’ın 1978’de Libya’da kaybolması Şii toplumda derin bir travma yarattı.

İran Devrimi’nin ardından ve İsrail işgali şartlarında Hizbullah ortaya çıktı. İran’ın desteği, İsrail işgaline karşı direniş söylemi ve Şii bölgelerdeki sosyal örgütlenme Hizbullah’a güçlü bir taban kazandırdı.

Hizbullah, İsrail’e karşı direniş argümanıyla silahını korudu. Ancak zamanla Lübnan içinde sadece bir direniş hareketi değil, siyasal parti, sosyal hizmet ağı, medya gücü ve askerî yapıdan oluşan paralel bir güç merkezine dönüştü.

Lübnan için en kritik soru burada doğdu: Bir ülkede hem devlet ordusu hem de bağımsız karar alabilen silahlı bir örgüt bulunursa, egemenlik kimin elindedir?

1989 Taif Anlaşması: Savaş bitti, sistem değişmedi

İç savaş 1989 Taif Anlaşması ile sona erdirildi. Anlaşma Suudi Arabistan’ın Taif kentinde, Arap Birliği ve bölgesel güçlerin desteğiyle şekillendi. Lübnan Meclis Başkanı Hüseyin Hüseyni, Taif sürecinin önemli isimlerinden biriydi. Anlaşma 1990’da anayasal değişikliklerle sisteme taşındı.

Taif Anlaşması, cumhurbaşkanının yetkilerini azaltıp Bakanlar Kurulu’nun yetkilerini artırdı. Parlamento sandalyeleri Hristiyanlar ve Müslümanlar arasında eşit hale getirildi. Böylece eski 6’ya 5 Hristiyan üstünlüğü yerine 50-50 dengesi getirildi.

Ancak Taif’in temel zaafı şuydu: Mezhepçi sistemi kaldırmadı. Sadece yeniden dağıttı.

Anlaşma, siyasi mezhepçiliğin kaldırılmasını hedef olarak yazdı. Fakat bu hedef uygulanmadı. Savaş ağaları siyasetçi oldu. Milis liderleri parlamentoya, bakanlıklara, kamu ihalelerine ve devlet kaynaklarına entegre edildi. Suriye ise savaş sonrası dönemin ana hakemi haline geldi.

Bu nedenle Taif, savaşı durdurdu; fakat vatandaşlık devletini kuramadı.

Refik Hariri dönemi: Yeniden inşa ve borç ekonomisi

1990’lardan sonra Lübnan’ın en güçlü figürlerinden biri Refik Hariri oldu. Suudi Arabistan’da büyük servet edinmiş bir iş insanı olan Hariri, Lübnan’ın savaş sonrası yeniden inşasında merkezi rol oynadı. Beyrut’un şehir merkezi yeniden kuruldu. Bankacılık, emlak, hizmet sektörü ve dış sermaye üzerinden yeni bir ekonomik model inşa edildi.

Fakat bu modelin de ağır bir bedeli vardı. Yeniden inşa süreci borçlanmaya, rant ekonomisine ve siyasi patronaj ağlarına dayandı. Ekonomi dış sermaye girişine, bankacılık sistemine ve siyasi güvene bağımlı hale geldi.

Devletin asli fonksiyonları güçlenmedi. Elektrik, altyapı, kamu hizmetleri, yargı bağımsızlığı ve hesap verebilirlik sorunları devam etti. Ekonomi büyüyor gibi görünürken, altta kırılgan bir borç düzeni birikiyordu.

2005 Hariri suikastı: Suriye vesayetinin kırılması

14 Şubat 2005’te Refik Hariri Beyrut’ta büyük bir bombalı saldırıyla öldürüldü. Bu suikast, Lübnan siyasetini kökten sarstı. Suikast sonrası yüz binlerce insan sokaklara çıktı. “Sedir Devrimi” olarak adlandırılan süreç başladı.

Baskılar sonucunda Suriye ordusu 2005’te Lübnan’dan çekildi. Ancak Suriye’nin çekilmesi Lübnan’ın tümüyle bağımsız ve güçlü bir devlete dönüştüğü anlamına gelmedi. Tam tersine, ülke yeni bir bölünmeye girdi.

Bir tarafta 14 Mart bloku, diğer tarafta 8 Mart bloku oluştu. Birincisi Batı, Suudi Arabistan ve Suriye karşıtı çizgiye daha yakın dururken; ikincisi Suriye, İran ve Hizbullah hattına yakındı.

Yani Suriye askeri çekildi, fakat Lübnan dış güç rekabetinin sahası olmaktan çıkmadı.

2006 İsrail-Hizbullah Savaşı ve BM 1701

2006’da Hizbullah ile İsrail arasında savaş patladı. Savaş büyük yıkıma yol açtı. BM Güvenlik Konseyi’nin 1701 sayılı kararı, çatışmayı durdurmak ve Güney Lübnan’da devlet otoritesini güçlendirmek amacıyla kabul edildi.

Kararın temel mantığı açıktı: Lübnan’da devlet dışında hiçbir silahlı güç bulunmamalıydı. Güney Lübnan’da Litani Nehri ile İsrail sınırı arasında Lübnan ordusu ve UNIFIL dışında silahlı yapı olmamalıydı.

Fakat bu karar tam uygulanmadı. Hizbullah silahını korudu. İsrail de güvenlik gerekçesiyle Lübnan’a yönelik müdahalelerini sürdürdü. Böylece Lübnan devleti, kendi topraklarında savaş ve barış kararını tek başına veremeyen bir yapıda kaldı.

Bu, Lübnanlaşmanın en açık göstergelerinden biridir: Devlet var, fakat egemenlik bölünmüş.

2008 Doha Anlaşması: Silahlı güç siyasi veto üretiyor

2008’de Lübnan yeniden büyük bir krize girdi. Fuad Sinyora hükümetinin Hizbullah’ın iletişim ağına ve Beyrut Havalimanı’ndaki güvenlik düzenine yönelik adımları, Hizbullah tarafından varoluşsal tehdit olarak görüldü. 7 Mayıs 2008’de çatışmalar başladı. Hizbullah ve müttefikleri Batı Beyrut’ta üstünlük sağladı.

Kriz Doha Anlaşması ile çözüldü. Ancak bu çözüm de Lübnan devletinin sorununu büyüttü. Çünkü silahlı güç, siyasi masada veto kapasitesine dönüştü.

Bunun anlamı şuydu: Lübnan’da sadece seçim kazanmak yetmiyordu. Silahlı gücü, dış bağlantısı ve sokak mobilizasyonu olan aktörler, anayasal kurumların üstünde fiilî güç üretebiliyordu.

2011 Suriye savaşı: Lübnan yeniden dış krizin içine çekiliyor

2011’de Suriye iç savaşı başladığında Lübnan bir kez daha bölgesel krizin içine çekildi. Hizbullah, Beşar Esad rejimini desteklemek için Suriye savaşına doğrudan müdahil oldu. Lübnan’ın Sünni çevrelerinde ise Suriye muhalefetine sempati duyan kesimler vardı.

Bu süreç Lübnan’daki mezhepsel gerilimi yeniden yükseltti. Ayrıca Lübnan, nüfusuna oranla çok büyük bir Suriyeli mülteci kitlesiyle karşı karşıya kaldı. Küçük, ekonomik olarak kırılgan ve siyasal olarak bölünmüş bir ülke için bu çok ağır bir sosyal baskı yarattı.

Mülteci meselesi, Lübnan’da sadece insani bir konu değil; iş gücü, konut, altyapı, eğitim, güvenlik ve kimlik tartışmalarının da parçası haline geldi.

2019 ekonomik çöküşü: Mezhepçi patronajın iflası

2019’da Lübnan ekonomik olarak çöktü. Lübnan lirası hızla değer kaybetti. Bankalar mevduatlara erişimi kısıtladı. İnsanların yıllarca biriktirdiği paralar fiilen buharlaştı. Orta sınıf yoksullaştı. Elektrik, sağlık, eğitim ve kamu hizmetleri ağır darbe aldı.

Dünya Bankası, Lübnan krizini modern dönemin en ağır ekonomik çöküşlerinden biri olarak nitelendirdi. Bu sadece ekonomik yönetim hatası değildi. Bu, mezhepçi patronaj düzeninin, denetimsiz bankacılık sisteminin, kamu kaynaklarının siyasi sadakat karşılığında dağıtılmasının ve hesap vermeyen elitlerin sonucuydu.

2019’daki halk protestoları bu nedenle çok anlamlıydı. İnsanlar sadece vergiye veya WhatsApp arama ücretine tepki göstermedi. “Hepsi demek hepsi” sloganıyla bütün mezhepçi siyasi sınıfı hedef aldı.

Bu protestolar, Lübnan’da ilk kez geniş kitlelerin cemaat üstü vatandaşlık talebiyle sokağa çıktığını gösterdi. Ancak sistem kendini korudu. Çünkü Lübnan’da siyaset sadece sandıkta değil, cemaat, silah, dış destek ve ekonomik ağlar üzerinden işliyordu.

2020 Beyrut Limanı patlaması: Devlet fikrinin enkazı

4 Ağustos 2020’de Beyrut Limanı’nda büyük bir patlama meydana geldi. Patlamaya yıllarca limanda tutulmuş amonyum nitrat neden oldu. Yüzlerce insan öldü, binlerce insan yaralandı, yüz binlerce insan evsiz kaldı veya ağır zarar gördü.

Bu patlama, Lübnan’daki devlet krizinin sembolü oldu. Çünkü mesele sadece ihmal değildi. Kurumlar biliyordu, yazışmalar yapılmıştı, uyarılar vardı; fakat kimse sorumluluk almamıştı.

Lübnan halkı o gün yalnızca bir limanın değil, devlet fikrinin de enkazı altında kaldı.

Bir devlette herkes yetkili ama kimse sorumlu değilse, orada kurum yoktur. Orada sadece makam vardır. Lübnan’ın trajedisi de budur: Makamlar var, fakat hesap yok. Liderler var, fakat sorumluluk yok. Anayasa var, fakat ortak vatandaşlık düzeni yok.

Bugün Lübnan: Yeni yönetim, eski düğüm

2025’te Joseph Aoun’un cumhurbaşkanı seçilmesi ve Nawaf Salam’ın başbakan olması, Lübnan’da yeni bir sayfa beklentisi doğurdu. Salam hükümeti reform, yeniden inşa, finansal düzenleme ve BM 1701 kararının uygulanmasını öncelik olarak açıkladı.

Ancak asıl düğüm hâlâ çözülmüş değildir: Lübnan’da silahın tek sahibi devlet mi olacak? Kamu görevi liyakatle mi, mezhep dengesiyle mi dağıtılacak? Ekonomi üretim ve hukuk temelinde mi, yoksa bankacılık-rant-siyasi himaye düzeniyle mi işleyecek? Vatandaş devlete mi bağlı olacak, yoksa mezhep liderine mi?

Lübnan’ın bugünkü krizi, sadece Hizbullah meselesi değildir. Sadece İsrail meselesi değildir. Sadece Suriye, İran, Fransa, Suudi Arabistan veya Amerika meselesi de değildir. Bunların hepsi önemlidir; fakat asıl mesele daha derindedir.

Asıl mesele şudur: Lübnan, ortak vatandaşlık devletini kuramamıştır.

Lübnanlaşma dersi: Asıl tehlike kimliklerinolmasıdır varlığı değil, devletin kimliklere teslim

Lübnan’dan çıkarılacak ders, farklı kimliklerin bir ülkede bir arada yaşamasının imkânsız olduğu değildir. Bu yanlış ve kolaycı bir okumadır. Asıl mesele, kimliklerin varlığı değil; devletin bu kimlikleri siyasetin, güvenliğin ve kamu düzeninin kurucu esası haline getirmesidir.

Bir ülkede mezhepler, etnik gruplar, dinî topluluklar ve farklı kültürel aidiyetler bulunabilir. Bu, tek başına tehdit değildir. Tehdit, devletin vatandaşı doğrudan birey olarak değil, bir cemaatin üyesi olarak tanımaya başlamasıdır. Çünkü o andan itibaren hukuk zayıflar, ortak vatandaşlık geri çekilir, kamu düzeni pazarlığa açılır.

Lübnan’ın çöküşü, “çok kimliklilik” yüzünden değil; bu çok kimlikliliğin devlet mimarisine kota, makam paylaşımı, silahlı denge ve dış himaye ilişkisi olarak yerleştirilmesi yüzünden yaşandı. Cumhurbaşkanının, başbakanın, meclis başkanının ve kamu görevlerinin mezhep esasına göre dağıtılması, kısa vadede denge gibi göründü. Fakat uzun vadede devletin ruhunu çürüttü.

Çünkü vatandaşlık ortak payda olmaktan çıktığında, herkes devlete eşit yurttaş olarak değil, kendi grubunun temsilcisi olarak bakmaya başlar. Devlet artık milletin ortak çatısı değil, cemaatlerin ganimet paylaşım masası haline gelir. Bu masada liyakat değil aidiyet, hukuk değil pazarlık, kamu yararı değil grup çıkarı belirleyici olur.

Lübnan’ın asıl dersi budur: Devlet, kimlikleri tanıyabilir; fakat kimliklere teslim olamaz. Kültürel hak başka şeydir, siyasal egemenliği kimlik bloklarına bölmek başka şeydir. Anadile, inanca, kültüre saygı başka şeydir; devleti etnik veya mezhepsel paylara ayırmak başka şeydir. Birincisi toplumsal barışı güçlendirebilir, ikincisi devleti içeriden parçalar.

Lübnan örneğinde dış güçler de bu parçalanmış yapının içine kolayca yerleşti. Çünkü ortak vatandaşlık zayıflayınca, dış aktörlerin içeride müttefik bulması kolaylaştı. Fransa bir cemaate, Suriye bir siyasi hatta, İran bir silahlı yapıya, İsrail güvenlik gerekçelerine, başka bölgesel güçler farklı gruplara dayanarak Lübnan içinde nüfuz alanı kurdu.

Bu nedenle Lübnanlaşma, sadece iç savaş ihtimali değildir. Lübnanlaşma, bir ülkenin kendi kararlarını kendi kurumlarıyla alamaz hale gelmesidir. Devletin savaş ve barış kararını tek başına verememesi, bütçesini yönetememesi, limanını denetleyememesi, parasını koruyamaması ve vatandaşına eşit hizmet sunamamasıdır.

Bugün Lübnan’a bakarken asıl sorulması gereken soru şudur: Bir ülke nasıl olur da anayasasında eşit vatandaşlığı yazar, fakat siyasetinde vatandaşını mezhep hanesine hapseder?

Cevap açıktır: Devlet ortak vatandaşlık zeminini kaybederse, anayasa kâğıt üzerinde kalır. Hukuk metinlerde yaşar, fakat gerçek hayatı cemaatler, milisler, dış aktörler ve çıkar ağları yönetir.

Lübnanlaşmanın dersi bu yüzden nettir: Bir devlet, kimlikleri özgürlük alanında korumalı; fakat egemenliği, kamu düzenini ve vatandaşlığı kimliklere böldürmemelidir. Çünkü devlet bir kez ortak vatandaşlık ilkesinden geri çekilirse, boşalan yeri hukuk değil; cemaatçilik, milis gücü, dış müdahale ve siyasi çürüme doldurur.

Kaynakça ve yararlanılan belgeler

1. Lübnan Parlamentosu, Constitution of Lebanon, özellikle 6., 7., 12. ve 95. maddeler.

2. United Nations, The Taif Agreement, English Version, 1989.

3. United Nations Security Council, Resolution 1701, 11 Ağustos 2006.

4. Britannica, Lebanon: French Mandate.

5. Britannica, Lebanese Civil War.

6. Library of Congress / Country Studies, Lebanon: The National Pact.

7. Farid el-Khazen, The Communal Pact of National Identities: The Making and Politics of the 1943 National Pact.

8. Carnegie Endowment for International Peace, The Unraveling of Lebanon’s Taif Agreement: Limits of Sect-Based Power Sharing.

9. Conciliation Resources, Accord: Lebanon, peace and political transition after the civil war.

10. World Bank, Lebanon: Country Overview; Lebanon Economic Monitor; Lebanon Sinking into One of the Most Severe Global Crises Episodes.

11. Human Rights Watch, “They Killed Us from the Inside”: An Investigation into the August 4 Beirut Blast, 2021.

12. Human Rights Watch, Lebanon: Evidence Implicates Officials in Beirut Blast, 2021.

13. UNRWA, Where We Work: Lebanon, Filistinli mülteciler ve Lübnan’daki kayıtlı nüfus verileri.

14. UNHCR, Lebanon Country Data, Suriyeli mülteciler ve yerinden edilmiş nüfus verileri.

15. Reuters, Lebanon political transition, Joseph Aoun’un cumhurbaşkanı seçilmesi ve Nawaf Salam hükümetinin kurulmasına ilişkin haber dosyaları.

16. Associated Press, UN Resolution 1701 and Israel-Hezbollah ceasefire background.

17. WIPO Lex / Constitute Project, Lebanon Constitution, karşılaştırmalı anayasa metni ve madde kontrolü için.

18. The Lebanese Center for Policy Studies ve benzeri akademik analizler, Lübnan’da mezhepçi güç paylaşımı, kamu yönetimi ve siyasi tıkanıklık üzerine arka plan okumaları.

İlgili Arşiv Haber
 Türkiye’nin Üniter Yapısına Kurulan Tuzaklar